معماري سرويس گرا سبكي از سيستم هاي اطلاعاتي است كه بر اتصال سست، قابليت استفاده مجدد، تركيب پذيري، پنهان سازي پياده سازي داخلي و .. تاكيد داشته و شامل استانداردهاي soap, wsdl, bpel, uddi مي شود. از طرف ديگر چگونگي تغيير و تاثير جنبه هاي سازمانی (فرايندها، بانك هاي اطلاعاتي، زيرساخت) در مواجه با معماري سرويس گرا نياز به توجه بيشتر دارد.
چگونگي ارتباط معماري سرويس گرا با کسب و کار سازمان(خصوصا فرايندها) و تاثیر متقابل آنها جزو موضوعات جذاب و پرطرفدار سالهاي اخير بوده و دهها كتاب و تز دانشگاهي و صدها مستند فني نيز به اين موضوع پرداخته اند كه هركدام از زاويه اي قصد داشته اند ويژگيها و قالبي براي "معماري سرويس گرا سازماني" ارائه كنند{‌‍لینک 1‍‌‌‌‌‍} {لینک 2‍}. تقريبا اكثر این منابع تاثير SOA بر جنبه های دیگر سازمان(فرایندها، زیرساخت) را ناچیز دانسته و SOA را غالبا موضوعي "نرم افزاري" به حساب آورده اند. به عبارت واضح تر از ديدگاه آنان، "معماري سرويس گرا" بیشتر از حيث نتايج در لايه نرم افزاري نسبت به سبک های قبلی متفاوت بوده است. اين برداشت در طول سالهاي 2004 تا 2007 غالب بود و همانگونه كه گفته شد اكثر كتب و مستندات معتبر منتشر شده بر اين ديدگاه اعتقاد داشتند‍‌‌.
اما در كنار ديدگاه اول، به تدريج ديدگاه جديدتر و كامل تري نيز رشد يافت و در يكي- دو سال اخير بالغ  شد كه معتقد بود "معماري سرويس گرا" بخشي از پارادايم سرويس گرائي(Service-Orientation) است و اين پارادايم همانطور كه در لايه نرم افزارهاي كاربردي منجر به سبك "معماري سرويس گرا"(SOA) مي شود، در كسب و كار سازمان نيز مي تواند اثربخش بوده و "سازمان سرويس گرا" (SOE) را تعريف كند، همچنين در لايه زيرساخت منجر به "زيرساخت سرويس گرا"(SOI) شود. با اين تعريف جديد، پارادايم سرويس گرائي به سه شكل خود را نشان مي دهد:

• جنبه سازماني: سازمان سرويس گرا :SOE) Service Oriented Enterprise)
• جنبه معماري نرم افزار: معماري سرويس گرا :SOA) Service Oriented Architecture)
• جنبه زيرساخت : زيرساخت سرويس گرا : SOI) Service Oriented Infrastructure)

اين ديدگاه جديد و جامع همانطور كه گفته شد طي دو سال اخير مباني خود را ارائه نمود، اما نتوانسته بود به ديدگاه غالب بدل شود و نيز منابع و مراجع معتبر جهاني در تائيد خود نداشت تا اينكه سرانجام در نيمه دوم سال 2008، شوراي مديران ارشد اطلاعاتي(CIO Council) دولت ايالات متحده آمريكا نتايج مطالعات و بررسي هاي چندساله خود در تائید این دیدگاه جدید را با عنوان "راهنماي كاربردي براي معماري سرويس گرا فدرال" (A Practical Guide to Federal Service Oriented Architecture) منتشر نمود. "راهنماي كاربردي براي معماري سرويس گرا فدرال" به عنوان جديدترين مستند منتشر شده اين شورا، در بردارنده مباني جديدي در حوزه سازمان سرويس گرا مي باشد و نشان دهنده يك جهش فني و بنيادي در اين صنعت است.
بخشهائي از فهرست مطالب "راهنماي كاربردي براي معماري سرويس گرا فدرال" (نسخه 1.1 – June 2008) كه بصورت شفاف نشان دهنده سه جنبه مختلف سرويس گرائي (SOE, SOA, SOI) است در زير آورده شده (دانلود مستند):

Section 3: Service Oriented Vision - The Target Architecture
      3.1 Service-Oriented Enterprise (SOE)
            3.1.1 Management, IT and Business are All Service Focused
            3.1.2 Sustaining SOE through Federated Governance
            3.1.3 Model Based Acquisition Processes
      3.2 Service Oriented Architecture (SOA)
            3.2.1 Federal SDLC and EA are Integrated and Support SOA
            3.2.2 SOA and Interoperability Will be Well Established
            3.2.3 Standard Federal Government Services Will Emerge
            3.2.4 Model Driven Architecture Will Be Embraced
      3.3 Service-Oriented Infrastructure
            3.3.1 Service Management is Coordinated Throughout the Federal Government
            3.3.2 Increased Collaboration with 3rd Parties
            3.3.3 Toolsets to Manage the SOI

دانشجویان کارشناسی ارشد رشته های کامپیوتر-نرم افزار و فناوری اطلاعات که مایل به انجام کارآموزی در پروژه های مربوط به معماری سرویس گرا هستند می توانند رزمه کاری و علمی خود را به ایمیل (a.mahjoorian@gmail.com) ارسال نمایند. از بین متقاضیان تعدادی انتخاب شده و برای کاراموزی دعوت می شوند، محل کار در تهران می باشد.
پروژه هائی که کاراموزان انتخاب شده در آن فعالیت خواهند کرد جزو پروژه های جدید و تخصصی بوده که اکثرا تحت حمایت http://www.enterprisearchitecture.ir می باشند.

• یکپارچه سازی سیستم های سازمانی (EAI) و مدیریت فرایندهای کسب و کار (BPM) به كمك ابزار BizTalk Server 2006 R2
• مقایسه ابزارها و محصولات توسعه و پیاده سازی مبتنی بر معماری سرویس گرا
• معماری سرویس گرای غنی شده با معنا(امیر سجاد صفاریان)
• بررسی قابلیت بهره برداری از SOA در چارچوب MDA (علی طریحی)
• کاربرد معماری SOA در معماری لایه های شهر الکترونیک
• یکپارچگی کاربردی سازمانی(مهدی بازرگانی)
• اصول پایه سرویس گرائی (Service Oriented) 
• معماری نرم افزار چابک(امیر عزیم شریف لو)

و همچنین چند ارائه در حوزه های مرتبط:

• سمینار معماری سرویس گرا
• كاربرد BPMS و WFMS در اتوماسیون و مدیریت فرایندهای کسب و کار 
• یكپارچه سازی سیستم های اطلاعاتی Enterprise Application Integration
• معماری سرویس گرا (Service Oriented Architecture)
• پروتکل های معماری سرویس گرا (WSDL, SOAP, BPEL, XML)
• ابزارهای معماری سرویس گرا (Oracle SOA Suite; .Net Biztalk Server; IBM WebSphere)
  

معماری سرویس گرا رابطه تنگاتنگی با رهیافتهای معماری سازمانی (EA) و مدیریت فرایندهای حرفه (BPM) دارد. بررسی ارتباط و چگونگی تعامل این رهیافت ها می تواند موضوع جالبی برای پایان نامه ها و تحقیقات علمی باشد. اخیرا نیز پایان نامه های متعددی در دنیا به این موضوع اختصاص داده شده است که نتایج تحقیقات برخی از آنها بر روی وبلاگ منتشر می شود. علاقه مندان به این مباحث می توانند نگاهی به این وبلاگ ها بیندازند: + ، + ، +

در فضای کاری و پروژه های اجرائی نیز ارتباط بین این سه رهیافت مطرح بوده و هست:

• در این راستا برخی سازمانها، پروژه های تلفیقی تعریف و اجرا می کنند که معماری سازمانی را با BPM همراه نموده تا بتوانند از مدل های معماری در پروژه BPM استفاده کنند.
• برخی دیگر شرکت ها نیز معماری سازمانی را با SOA همراه کرده اند و می خواهند در طی فرایند معماری سازمانی، مدل های مرتبط با سرویس های حرفه شناسائی و استخراج شوند تا در مرحله بعد، این مدل ها توسط پروژه های SOA به سرویس های سیستمی تبدیل شده و سیستم های سرویس گرا طراحی شوند، جالب اینکه پروژه های تحت عنوان معماری سازمانی سرویس گرا کم کم دارند جای پروژه های کلاسیک معماری سازمانی را می گیرند.
• حالت ترکیب  BPM و SOA به مراتب مرسوم تر بوده و زمینه های زیادی برای یکپارچگی دارند، اکثر سیستم های مدیریت فرایندهای کسب و کار(BPMS) که در دنیا رایج هستند از فناوری های مبتنی بر معماری سرویس گرا استفاده می کنند و از طرف دیگر محیط های یکپارچه طراحی و پیاده سازی سرویس گرا (Oracle SOA Suite, Microsoft BizTalk Server, IBM WebSphere) جایگاه ویژه ای برای BPM در نظر گرفته اند.

در جمع بندی باید به این نکته اشاره کرد که دامنه کاربرد و جایگاه سه رهیافت EA، BPM و SOA دارای نقاط مشترک فراوانی است و می تواند منشاء بهبود و تکامل هر یک از این رهیافت ها باشد. شرکت ها  و سازمانها نیز بصورت غیر رسمی(برنامه ریزی نشده) به تلفیق این رهیافت ها علاقه مند شده اند، لذا متخصصان این حوزه ها باید مطالعات و تمرینهای بیشتری بر روی نقاط اشتراک و چگونگی تلفیق این رهیافت ها انجام دهند.

+ تعریف و مفاهیم پایه مربوط به معماری سرویس گرا (SOA) ، یکپارچه سازی سیستم های سازمانی (EAI) و معماری سیستم های جامع اطلاعاتی (Total Solution)
+ مقالات و پژوهش های معماری سرویس گرا
+ پایان نامه های کارشناسی ارشد معماری سیستمهای اطلاعاتی
+ اسلایدها و ارائه های آموزشی در حوزه های SOA, BPM, EAI, ESOA
+ پروژه های ملی در حوزه معماری سازمانی سرویس گرا و یکپارچه سازی سیستم های اطلاعاتی انجام شده در ایران
+ اخبار و رویدادهای مربوط به معماری سازمانی سرویس گرا (Service Oriented Enterprise Architecture)
+ برگزاری دوره های آموزشی معماری سرویس گرا برای سازمانها و شرکت های پیشرو

پی نوشت: قصد نوشتن این پست مقایسه بین این مفاهیم نبوده و این مفاهیم اصلا در یک سطح نیستند. همچنین قصد نداشتم مشخصات و مزایای معماری سرویس گرا را بیان کنم( در پست های قبلی و مقالاتی که در وبلاگ است این موضوع مطرح شده است) - هدف این پست نشان دادن سرعت رشد و همه گیر شدن معماری سرویس گرا بوده و برای اینکه این سرعت نشان داده شود از چند مفهوم پرکاربرد و رایج(ونه الزاما یکسان) برای مقایسه استفاده شده است.

مقدمه:
معماری سرویس گرا(SOA) به عنوان رهیافت برتر در حوزه معماری سیستم های اطلاعاتی به سرعت در حال رشد و فراگیر شدن است، ابزارهای مبتنی بر این معماری امکانات قابل قبولی ارائه داده اند و شرکت ها و سازمانها نیز طرح های خود را بر مبنای گذار به این رهیافت تنظیم نموده اند. در میان همه نقاط امیدوار کننده تنها موضوعی که نیاز به توجه بیشتر دارد مبحث "متدولوژی" است، دلیل این امر نیز روشن است: برای داشتن یک متدولوژی کارامد و خوش تعریف نیاز به انجام تعداد زیادی تجارب موفق است تا نتایج حاصل از این تجارب در قالب روش ها و گامهائی شکل گرفته و نهایتا متدولوژی انجام کار که شامل گامها، محصولات، راهنمائیها، فرایندها، استانداردها و .. است تهیه شود و از انجاکه استانداردهای معماری سرویس گرا و ابزارهای پیاده سازی ان از حدود سالهای 2001و 2002 ارائه شده اند لذا هنوز متدولوژی های این رهیافت به بلوغ و تکامل نهائی (در حدی مانند RUP) نرسیده اند. در این نوشته متدولوژی ها و روش های ارائه شده موجود برای معماری سرویس گرا را مورد بررسی و ارزیابی قرار داده و پیشنهاداتی برای سازمانهائی که قصد انجام پروژه هائی با چنین متدولوژی هائی دارند ارائه می دهیم.

 متدولوژی های موجود:
با نگاهی به مقالات و کتابهای منتشر شده در حوزه معماری سرویس گرا متوجه می شویم که در بحث متدولوژی، بیشترین فعالیت و مطالب مربوط به IBM است. دو دلیل عمده این موضوع یکی سابقه این شرکت در ارائه و پشتیبانی متدولوژی معروف و بی رقیب RUP است و دلیل دوم آن پیشگامی و کیفیت برتر این شرکت در حوزه معماری سیستم های اطلاعاتی است. ازانجا که معماری سرویس گرا یک "سبک" معماری است و لذا در سازمانهای مختلف و بر حسب نیازمندیهای متفاوت می تواند به شیوه های گوناگونی طراحی و پیاده سازی شود، در نتیجه نباید انتظار داشت که تنها "یک نوع" متدولوژی مشخص برای پشتیبانی از این رهیافت ارائه شود. شرکت IBM تا کنون سه متد(روش) مختلف برای معماری سرویس گرا ارائه نموده که هر کدام قابلیت ها و شرایط خاص خود را دارند و برای نیازمندیهای مخصوص خود تهیه شده اند. این سه روش عبارتند از:

• متدولوژی RUP گسترش یافته برای معماری سرویس گرا
• معماری و مدلسازی سرویس گرا (SOMA)
• مدرن کردن سیستم های موروثی به کمک معماری سرویس گرا

اهمیت این سه متد در انجاست که کاملترین مجموعه ارائه شده در حوزه معماری سرویس گرا می باشند  و دیگر متدهای ارائه شده (MSOMA, OASIS Adoption Blueprint, Agile SOA) زیرمجموعه و مشتق شده از متدهای IBM هستند. درادامه سه متد ارائه شده توسط IBM بررسی می شوند و کاربرد هر یک به تفصیل تشریح می گردد....

دانلود کامل مقاله 

اولين كنفرانس بين المللي شهر الكترونيك در تاريخ 1 و 2 اسفند در مركز همايشهاي برج ميلاد برگزار شد كه هدف آن معرفی دستاوردهای سازمانها، نهادها و شرکتهای خصوصی در حوزه های مختلف شهر الکترونیک (دولت الکترونیکی ، بانکداری الکترونیکی ، آموزش الکترونیکی ، شهرداری الکترونیکی ، کارآفرینی الکترونیکی و... ) در سطح ملی و فراملی بود. در اين كنفرانس مجموعه اي از مقالات و كارگاههاي اموزشي برگزار شد كه اشخاص و شركت هاي زيادي نيز شركت كرده بودند و از جهت كيفيت و تنوع بسيار جالب بود. در جلسه اختتامیه كنفرانس كه در روز آخر با حضور معاونان و شهردار تهران - قاليباف- برگزار شد جمع بندي دستاوردهاي اين كنفرانس ارائه شد و يكي از اصلي ترين اين دستاوردها هم ضرورت استفاده و كاربرد معماري سرويس گرا در شهر الكترونيك اعلام شد! تو این کنفرانس من با کمک دکتر شمس تلاش های زیادی کردیم که SOA را به عنوان سبك برتر معماري سيستم هاي اطلاعاتي تثبيت كنيم و خلاصه موفق شديم.

 چند نكته:

• پايان نامه هاي جديدي را براي دانلود در سايت كميته فني معماري سازماني ايران گذاشتم، اميدوارم مورد استفاده قرار بگيرد.
• دوستاني كه مقالات يا پژوهشهائي در يكي از موارد SOA, BPMS, EAI نوشته اند براي من ايميل كنند تا با نام خودشان در سايت بگذاريم
• شركتها و سازمانهائي كه تجارب موفقي در زمينه معماري سيستم هاي اطلاعاتي داشته اند با ما تماس بگيرند تا در صورت داشتن شرايط، نام انها را به عنوان شركت هاي موفق در بخش تجارب موفق معماري فناوري اطلاعات قرار بدهيم.
  

راه حل معماری سرویس گرا برای یکپارچه سازی سیستم های اطلاعاتی(EAI), ارتباط بین سیستم های اطلاعاتی به کمک وب سرویس است. از اواخر دهه 90 برای چالش تعامل پذیری سیستم های اطلاعاتی رهیافتهائی ارائه شده که معروفترین انها اتصال نقطه به نقطه (Peer-to-Peer) و یکپارچگی مبتنی بر یک مترجم مرکزی بوده است. در حالت نقطه به نقطه برای هر تعامل بین دو سیستم اطلاعاتی در سازمان لازم است که استاندارد و مسیر ارتباطی مربوطه تعریف و فراهم گردد. طبیعی است که چنین رهیافتی بسیار هزینه بر و دست و پا گیر خواهد بود. در حالت مترجم مرکزی نیز میان افزاری (Middle-Ware) به عنوان مترجم بین همه سیستم های اطلاعاتی عمل می کرد به گونه ای که مانند یک هاب مرکزی تمامی پیامهای ارسالی به این واسط ارجاع می شد و پس از ترجمه به پروتکل و فناوری سامانه مقصد, ارسال می گشت. این گزینه نیز با دشواریهائی همراه بود که مهمترین انها وجود انواع پروتکل های ناهمجور و عدم جامعیت بود. اما در معماری سرویس گرا اصل بر این است که همه سیستم های اطلاعاتی با یک واسط استاندارد و مورد توافق جهانی تعامل داشته باشند. این واسط وب سرویس(Web Service) نام دارد و پروتکل های مورد استفاده ان نیز شامل SOAP,WSDL,UDDI می شود, همه این پروتکل ها بسطی از XML هستند که استانداردی جهانی و مورد توافق همه سکوها, فناوری ها و سازندگان است.
در حقیقت معماری سرویس گرا اجازه می دهد تا سیستم های اطلاعاتی سازمان دارای فناوری و پیاده سازی مختص به خود باشند به شرطی که برای ارائه و دریافت سرویس با دیگر سیستم ها از یک استاندارد پذیرفته شده تبعیت کنند، مفهوم "سرویس " نیز بیانگیر همین موضوع است. سرویس مانند یک جعبه سیاه است که از داخل آن اطلاعی در دسترس نیست اما درگاه هائی برای ارائه تعدادی Function ارائه نموده است.

معماری سرویس گرا به سرعت در حال فراگیر شدن و به عبارتی "همه گیر" شدن است . شرکت های توسعه دهنده سیستم های اطلاعاتی از این راه حل در جهت یکپارچه سازی سیستم ها و سکوهای اطلاعاتی متنوع سازمانی بهره می جویند، مدیران فناوری اطلاعات سازمانها همراستائی فوق العاده بین فناوری اطلاعات و کسب و کار را که از نتایج این رهیافت است مورد توجه قرار داده اند و صاحبان (مدیران) سازمانها قدرت انعطاف پذیری و چابکی این معماری در رقابت تجاری مبتنی برفناوری اطلاعات را حیاتی یافته اند.
نتیجه این دستاوردها باعث شده سازمانها به این رهیافت نگاهی ویژه داشته باشند و حتی در ایران نیز اکثر کارفرماها در درخواست پروپوزال پروژه های طراحی سیستم های کلان سازمانی از معماری سرویس گرا به عنوان یکی از الزامات مهم یاد می کنند و لذا پیمانکاران نیز پیشنهادی مطابق خواست این کارفرمایان تهیه می کنند، اما مشکل انجاست که از یک طرف کارفرمایان بیشتر از مزایا و تبلیغات معماری سرویس گرا شنیده اند و هنوز تجارب متعدد موفق در ایران برای الگو برداری وجود ندارد. از طرف دیگر پیمانکاران نیز که قصد دارند به این سمت بروند با مشکل کمبود تجربه و دانش مواجه هستند.
در این راستا کمیته فنی معماری اطلاعات ایران امادگی خود را برای ارائه خدمات مشاوره, راهبری, آموزش و نظارت بر کلان پروژه های مبتنی بر معماری سرویس گرا (BPMS, SOA, Total Solution) اعلام می دارد.
شرکت ها و موسسات علاقمند می توانند از طریق پست الکترونیکی برای دریافت اطلاعات بیشتر اقدام نمایند

• تعریف و اهداف معماری سرویس گرا
• تفاوت سرویس های کسب و کار و سرویس های نرم افزاری 
• اجزاء و عناصر معماری سرویس گرا 
• کاربردهای معماری سرویس گرا در پیاده سازی سیستم های مدیریت فرایندهای کسب و کار(BPMS)
• ارکستریشن و جایگاه آن در معماری سرویس گرا 
• لایه های معماری سرویس گرا
• پروتکل های معماری سرویس گرا (SOAP,UDDI,WSDL,BPEL) 
• بررسی و مقایسه موتورهای فرایندی موجود برای معماری سرویس گرا
• طراحی و پیاده سازی یک نمونه از معماری سرویس گرا